Thuyền và biển của Xuân Quỳnh đã được Phan Huỳnh Điểu phổ nhạc. Bài hát chinh phục mọi người không chỉ do chất nhạc hay của giọng ca sĩ mà còn ở chính phần lời. Khi chưa được phổ nhạc Thuyền và biển đã có một đời sống riêng. Nó được chép trong nhiều sổ tay, và truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng người đã yêu, đang yêu và sẽ yêu vô cùng cảm ơn nữ thi sĩ. Bởi lẽ Xuân Quỳnh đã nói hộ nỗi lòng của bao nhiêu lứa đôi. Nhà thơ đã biến hóa một cách sáng tạo cách nói của dân gian. Có lẽ không người Việt Nam nào không thuộc câu ca dao:

Thuyền ơi có nhớ bến chăng?

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền!

    “Thuyền” và “Bến” trở thành cách nói quen thuộc gần gũi. Xuân Quỳnh giữ lại ở bài ca dao kia hình ảnh con “thuyền”, còn “bến” vào thơ chị đã hóa thành “biển”. Từ “bến” đến “biển” là một sự thay đổi về chất. Có thể nói Xuân Quỳnh đã hiện đại hóa cách nói của quần chúng. Điều này làm cho “Thuyền và biển” của chị rất mới lạ.

Mạch nguồn sâu xa của Thuyền và biển là ca dao nhưng khó nhận ra dấu vết ca dao trong bài thơ của chị. ở đây, Xuân Quỳnh không chỉ diễn tả tâm trạng kẻ ở người đi mà diễn tả tâm trạng chung của người đang yêu:

Chỉ có thuyền mới hiểu

Biển mênh mông nhường nào

Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu về đâu.

    Người ta nói rằng khi yêu có thể đoán được ý nghĩ của nhau, họ vẫn truyền cho nhau những bức điện vô hình, giữa họ dường như có một trường “điện từ” nên có thể “thần giao cách cảm”. Một cử chỉ, một lời nói, một ánh mắt, một tiếng thở dài đều mang mộit ý nghĩ đặc biệt mà chỉ họ hiểu với nhau. Người ngoài không thể nào hiểu được. Xuân Quỳnh, chính bằng kinh nghiệm và sự từng trải của mình đã khẳng định và diễn tả một cách hình ảnh điều này. Nhưng đây chưa phải là những câu thơ đặc sắc. Những câu sau đây mới là những câu thơ thật hay:

Những ngày không gặp nhau

Sóng bạc đầu thương nhớ

Những ngày không gặp nhau

Lòng thuyền đau- rạn vỡ

   Nỗi nhớ tình yêu bao nhiêu người đã nói, thế mà Xuân Quỳnh vẫn tìm được một cách nói khác lạ, trước chị chưa ai nói như vậy. Có những câu thơ phải qua phân tích mới hiểu được cái hay, nhưng cũng có những câu thơ đọc lên đã thấy hay chẳng cần phải phân tích. Bốn câu thơ trên của Xuân Quỳnh thuộc loại thứ hai. Người đọc cảm nhận cái hay của nó bằng trực giác. Những câu thơ được cảm bằng trực giác như thế thường lưu giữ khá lâu trong trí nhớ. Có thể  phân tích lời nói theo kiểu nhân hóa, có thể phân tích cách láy lại của một điệp từ, có thể phân tích hình ảnh: “bạc đầu” hay “Lòng thuyền đau- rạn vỡ” vân vân và vân vân. Nhưng cứ làm như thế tôi e rằng thể hoàn chỉnh của nó. Cứ để nguyên như thế cho toàn bộ tâm hồn thơ Xuân Quỳnh lắng lại trong lòng độc giả. Tôi rất sợ cái việc làm thô bạo của mình phương hại đến dư âm của những câu thơ.

Khác với Thuyền và biển, Sóng không bắt nguồn từ ca dao mà từ bài thơ tình rất hay của Xuân Diệu. Xuân Quỳnh có mượn hình ảnh  “sóng” để bày tỏ lòng mình, song cách thể hiện của Xuân Quỳnh hoàn toàn khác. Bởi tình yêu trong thơ Xuân Quỳnh khác với tình yêu trong Biển của Xuân Diệu. Nếu Xuân Diệu thông qua “sóng” để bày tỏ tình yêu mãnh liệt, vồ vập, sôi nổi của mình thì Xuân Quỳnh thông qua “sóng” để thể hiện khát vọng vươn tới của một tình yêu đầy trắc trở. Tình yêu trong “sóng” của Xuân Quỳnh là một tình yêu không bình thường, một tình yêu đầy băn khoăn...day...dứt. Trước “sóng” ta ít thấy trong thơ tình Việt Nam diễn tả trạng thái phức tạp như Xuân Quỳnh. Xuân Quỳnh là một trong số những người ít ỏi đã mạnh dạn nói lên điều sâu kín của cõi lòng mình. Bốn câu thơ mở đầu báo hiệu cho ta thấy điều này:

Dữ dội và dịu êm

ồn ào và lặng lẽ

Sóng không hiểu nổi mình

Sóng tìm ra tận bể

   “Sóng” của Xuân Diệu đã là “sóng” của biển, còn “sóng” của Xuân Quỳnh vốn là sóng của “sóng”. Nhưng vì, “sóng” “không hiểu nổi mình” nên “sóng tìm ra tận bể”, khác nhau là ở chỗ ấy. Đáng lẽ “sóng” nên an phận. Bao nhiêu “sóng” đã an phận như thế. “Sóng” của Xuân Quỳnh không an phận, “sóng” cố vùng vẫy để thoát khỏi “sông” để vươn tới cái rộng lớn hơn, hiểu mình hơn, phù hợp với mình hơn. Đó chính là khát vọng vươn tới của con người có bản lĩnh trong cuộc sống. Bạn đọc đồng cảm với “sóng” của Xuân Quỳnh, tìm thấy trong “sóng” của Xuân Quỳnh niềm khát khao của mình. Sóng thể hiện một “phẩm hạnh” mới, một quan niệm mới, khác hẳn những gì đã thành nếp xưa nay. Cách xử sự của Xuân Quỳnh không như cách xử sự của người phụ nữ trong bài ca dao quen thuộc:

Anh nói em cũng nghe anh

Bát cơm lỡ đã chan canh mất rồi

Nuốt vào đắng lắm anh ơi

Nhả ra thì để tội trời ai mang!

   “Nghe anh” có nghĩa là em đã yêu anh nhưng muộn mất rồi! Bát cơm đã chan canh rồi, đành chịu vậy. Yêu cị cũng yêu mà bỏ chồng thì sợ “tội trời”. Thế là chị tự nhận về mình hai nỗi đau: đau khổ vì phải từ chối người mình yêu, đau khổ vì cố nuốt cho trôi bát canh “đắng” kia. Xuân Quỳnh thì không như thế, chị quyết tâm dứt bỏ cái không phù hợp với mình để vươn tới cái phù hợp với mình hơn. Nhưng từ “sông” ra “biển” là một chặng đường đầy trắc trở. Ra được “biển” rồi cũng không dễ gì đến được với “bờ”. Bao nhiêu là vật cản, bao nhiêu là ràng buộc đòi hỏi “sóng” phải vượt qua. Tình yêu có một sức mạnh phi thường:

ở ngoài kia đại dương

Trăm nghìn con sóng đó

Con nào chẳng đến bờ

Dù muôn vời cách trở!

   Từ một tình yêu cụ thể, một hoàn cảnh cụ thể, Xuân Quỳnh đã kín đáo thể hiện khát vọng vươn tới của mình trong cuộc sống. Bài thơ vì thế tuy rất riêng nhưng cũng lại rất chung. Có lẽ vì vậy mà bạn đọc yêu mến, nâng niu, trân trọng Sóng của Xuân Quỳnh mặc dầu đã có Biển rất hay của Xuân Diệu.

                                            Bài viết của tác giả Mai Văn Hoan (Huế)